Deva Castro, Manoel Toural Quiroga
TEQU (ilustracións)
TEQU (ilustracións)
Cando se apagan os focos
hipertecnolóxicos dos estadios e se desmontan as pantallas xigantes nas prazas,
o que queda non é a gloria deportiva, senón unha profunda resaca de inercia e
conformismo. Os mundiais de fútbol actúan como auténticos terremotos
psicolóxicos e políticos cuxas ondas expansivas adormecen a conciencia crítica
das sociedades contemporáneas.
Hai un ritual cíclico que se
repite con precisión militar cada poucos anos. O planeta enteiro detén o seu
pulso ante un televisor ou unha pantalla de teléfono. As rúas énchense de
bandeiras que noutros contextos permanecerían invisibles ou esquecidas, e o
aire énchese dunha euforia febril que non admite matices. Con todo, baixo a
aparencia dunha inofensiva festa popular, o acontecemento futbolístico masivo
esconde unha complexa maquinaria de enxeñaría social, un artefacto ideolóxico
de primeira magnitude deseñado para canalizar as frustracións colectivas cara a
un vertedoiro inocuo mentres nos despachos do poder se continúan a deseñar as
políticas que precarizan a vida da maioría traballadora.
Para comprender cabalmente o
alcance destas alteracións na masa social, é preciso mergullarse nunha análise
tridimensional que cruce a socioloxía do ritual, a estratexia política do
desvío e a psiquiatría das masas. Porque o fútbol de elite xa non é un xogo; é
o opio institucionalizado das nosas sociedades desacopladas.
A efervescencia artificial e o borrado das clases
Desde a perspectiva sociolóxica, a celebración dun mundial representa un dos escasos momentos na modernidade nos que se manifesta con forza o concepto durkheimiano de "efervescencia colectiva". Os individuos, illados nas súas rutinas laborais alienantes e nas súas atomizadas vidas urbanas, atopan de súpeto unha experiencia comunitaria desbordante. As bancadas dos estadios e as rúas convertidas en improvisados templos de peregrinación deportiva ofrecen un simulacro de fraternidade universal.
Con todo, esta comuñón ten unha
trampa estrutural profunda. A fraternidade que se xera baixo a bandeira
nacional é unha harmonía de cartón pedra que esconde de maneira obscena as
contradicións de clase. Nesa masa eufórica que celebra o gol da selección
nacional camiñan cóbado a cóbado o gran empresario que aplica despedimentos
colectivos e o traballador precario que malvive cun contrato temporal a tempo
parcial. Durante noventa minutos, o sistema consegue o milagre ideolóxico máis
perfecto: convencer ao oprimido de que comparte os mesmos intereses, as mesmas
dores e as mesmas glorias que o opresor, polo simple feito de compartir o mesmo
anaco de tea tintada de cores patrióticas.
O sociólogo alemán Jürgen
Habermas advertía sobre os perigos da colonización do espazo público pola
lóxica do sistema e o espectáculo. Cando o espazo público —que debería ser o
lugar natural para o debate político, a deliberación democrática e a confrontación
de ideas sobre a xustiza social— se coloniza por completo polo chauvinismo
deportivo, a política real desvaneceuse. A praza pública xa non é o lugar onde
se protesta contra a suba do aluguer ou a desregulación laboral; é o taboleiro
onde se celebra a vitoria dun multimillonario patrocinado por marcas multinacionais
que evaden impostos en paraísos fiscais.
Ademais, o remate do evento xera
un fenómeno sociolóxico fascinante e desolador: a descompresión abrupta. Unha
vez que a selección cae eliminada ou o torneo conclúe, a sociedade entra nun
estado de letargo. A enerxía social, que foi canalizada e esgotada nunha
dirección totalmente inofensiva para o status
quo, devolve a cidadanía a unha rutina aínda máis cincenta e desorganizada.
A masa, antes vibrante e unida, fúndese nunha atomización pasiva, incapaz de
organizar unha soa resposta solidaria fronte aos recortes sociais que se
anuncien á mañá seguinte nos boletíns oficiais.
O "panem e circenses" dixital e a lexitimación do poder
No taboleiro político, os grandes eventos deportivos son o recurso favorito dos poderes fácticos e gobernamentais para aplicar o que o romano Xuvenal xa bautizara con pragmatismo cruel: panem et circenses. Nunha época de profunda crise democrática, onde a lexitimidade das institucións está permanentemente posta en dúbida pola corrupción estrutural, a desigualdade crecente e a falta de perspectivas de futuro para a mocidade, o "Mundial" funciona como un poderoso estabilizador sistémico.
Os gobernos observan con alivio
como os informativos destinan o noventa por cento dos seus minutos de emisión a
análises tácticas, partes médicos de futbolistas millonarios e celebracións nas
rúas, mentres as páxinas económicas e de política nacional ocultan a aprobación
de leis regresivas, privatizacións encubertas de sanidade ou recortes
educativos. A cortina de fume non é un accidente; é unha tecnoloxía de goberno.
A manipulación do patriotismo
durante estes eventos merece un capítulo aparte. O nacionalismo banal do que
falaba Michael Billig, ese conxunto de rutinas e símbolos cotiáns que manteñen
viva a idea de nación sen necesidade dunha mobilización consciente, convértese
durante o "Mundial" nun nacionalismo hiperventilado e agresivo. A
nación xa non se define polos seus dereitos sociais, pola fortaleza da súa
educación pública ou pola súa rede de protección aos vulnerables, senón pola
capacidade dun grupo de once deportistas altamente remunerados para bater a
outro equipo nun rectángulo de céspede. O éxito nacional redúcese a unha
estatística mercantilizada.
Deste xeito, a clase política
capitaliza cinicamente os éxitos deportivos. Os presidentes e ministros que aplican
recortes e que desmantelan o estado do benestar non dubidan en coller o
primeiro avión institucional para baixar aos vestiarios a facerse a foto coa
copa na man. A vitoria deportiva utilízase como un tícket de lexitimidade
democrática vicaria: se a selección gaña, o país enteiro parece triunfar, e
polo tanto, o goberno que preside esa nación é implicitamente exonerado de
calquera incompetencia na xestión da cousa pública. É a apoteose da política
como marketing emocional.
Identificación proxectiva, catarses e tribalismo
Se viaxamos ao interior do psiquismo humano, o impacto dun mundial revela mecanismos profundos de compensación emocional. A psicoloxía de masas demostrou dende os tempos de Gustavo Le Bo e Sigmund Freud que o individuo integrado nunha multitude experimenta unha metamorfose radical: renuncia ao seu xuízo crítico individual e sométese á alma colectiva, onde imperan a emoción pura, a impulsividade e a suxestión.
Un dos motores psicolóxicos máis
potentes que operan neste fenómeno é a "identificación proxectiva". O
cidadán común, somerxido nunha existencia gris marcada pola precariedade
laboral, pola imposibilidade de acceder a unha vivenda digna e pola frustración
de ver as súas expectativas vitais estancadas, proxecta todas as súas ansias de
éxito, poder e recoñecemento nos futbolistas. Os xogadores convértense en
deuses de estadio que logran aquilo que o cidadán ordinario ten prohibido: a
gloria, a riqueza infinita e a admiración unánime. Cando a selección marca un
gol, o espectador non está simplemente a ver un deporte; está a vivir
vicariamente unha vitoria sobre a súa propia insignificancia existencial.
Esta catarses emocional, aínda
que nun principio poida parecer inocua ou liberadora, ten un reverso escuro: o "tribalismo
identitario e o sesgo de endogrupo". O cerebro humano, cando é estimulado
polos mecanismos de pertenza tribal, activa de xeito inmediato a dicotomía máis
primaria e perigosa: nós contra eles. O rival deportivo deixa de ser un simple
contrincante nun xogo para converterse nun inimigo ontolóxico ao que hai que
deslexitimar ou desprezar. Os prexuízos xenófobos, o chauvinismo chusco e a
agresividade latente atopan neste contexto unha coartada socialmente aceptable
para manifestarse sen complexos.
A curto prazo, a inxección de
dopamina que supón a vitoria xera un benestar artificial que anula
temporalmente a depresión social xeneralizada. Mais cando o torneo remata e o
efecto químico da euforia desvanece, a realidade material volve golpear con
toda a súa dureza. O individuo atópase de novo coa súa conta bancaria en
números vermellos, co seu contrato temporal a piques de caducar e coa suba do
prezo da luz e dos alimentos. O contraste entre a apoteose colectiva vivida nas
rúas e a miseria cotiá non resolta xera unha frustración aínda maior, un estado
de resignación profunda que paraliza calquera tentativa de organización
política transformadora.
O partido que xa perderamos
Resultaría inxenuo e intelectualmente deshonesto pretender demonizar o deporte, a actividade física ou o xogo como manifestacións culturais humanas. O fútbol, na súa esencia orixinaria e popular, é un marabilloso espazo de socialización, saúde e encontro comunitario.
Con todo, o que a industria do
gran capital global fixo co fútbol de masas é unha perversión total.
Convertéronse os estadios en templos do rendemento mercantil e os mundiais en
operacións corporativas multimillonarias cuxo obxectivo colateral —pero fundamental—
é a desactivación da conciencia crítica e a anestesia da cidadanía.
Cando aceptamos que o noso
orgullo como pobo dependa exclusivamente do rendemento dun balón que golpean
multimillonarios patrocinados por fondos de investimento, renunciamos á nosa
soberanía como cidadáns. Mentres o pobo continúe celebrando os anacos dunha
bandeira mentres lle desmantelan os servizos públicos, o sistema seguirá gañando
por goleada. A verdadeira revolución democrática non consistirá en gañar unha
copa no céspede, senón en recuperar a conciencia de clase e a dignidade na vida
cotiá. Porque o partido máis importante, o da xustiza social, a liberdade real
e a vida digna, levaremos anos perdéndoo nos despachos se non nos decidimos de
unha vez a saltar ao campo.
Desde a perspectiva sociolóxica, a celebración dun mundial representa un dos escasos momentos na modernidade nos que se manifesta con forza o concepto durkheimiano de "efervescencia colectiva". Os individuos, illados nas súas rutinas laborais alienantes e nas súas atomizadas vidas urbanas, atopan de súpeto unha experiencia comunitaria desbordante. As bancadas dos estadios e as rúas convertidas en improvisados templos de peregrinación deportiva ofrecen un simulacro de fraternidade universal.
No taboleiro político, os grandes eventos deportivos son o recurso favorito dos poderes fácticos e gobernamentais para aplicar o que o romano Xuvenal xa bautizara con pragmatismo cruel: panem et circenses. Nunha época de profunda crise democrática, onde a lexitimidade das institucións está permanentemente posta en dúbida pola corrupción estrutural, a desigualdade crecente e a falta de perspectivas de futuro para a mocidade, o "Mundial" funciona como un poderoso estabilizador sistémico.
Se viaxamos ao interior do psiquismo humano, o impacto dun mundial revela mecanismos profundos de compensación emocional. A psicoloxía de masas demostrou dende os tempos de Gustavo Le Bo e Sigmund Freud que o individuo integrado nunha multitude experimenta unha metamorfose radical: renuncia ao seu xuízo crítico individual e sométese á alma colectiva, onde imperan a emoción pura, a impulsividade e a suxestión.
Resultaría inxenuo e intelectualmente deshonesto pretender demonizar o deporte, a actividade física ou o xogo como manifestacións culturais humanas. O fútbol, na súa esencia orixinaria e popular, é un marabilloso espazo de socialización, saúde e encontro comunitario.
