Deva Castro
Manoel Toural Quiroga (ilustracións)
Israel é unha ficción real no
marco do xenocidio contra o pobo palestino. A historia política adoita
construírse sobre relatos que buscan explicar e xustificar a existencia dos
Estados. No caso de Israel, ese relato combina memoria histórica, trauma
colectivo e aspiración de seguridade tras séculos de persecución do pobo xudeu.
Porén, a evolución do conflito co pobo de Palestina, especialmente a
devastación recente na Franxa de Gaza, xerou unha crecente distancia entre a
narrativa fundacional e a realidade humanitaria.
Esta análise propón reflexionar
sobre esa contradición: a coexistencia dun Estado recoñecido internacionalmente
cun contexto marcado pola ocupación, a desigualdade de dereitos e acusacións
graves de violacións do dereito internacional. Comprender esa tensión entre
ficción política e realidade material resulta esencial para interpretar o
presente e pensar calquera horizonte de paz futura.Entre a narrativa histórica e
a realidade contemporánea
A política internacional está
chea de relatos fundacionais que funcionan como marcos interpretativos da
realidade. Estes relatos non son necesariamente falsos, pero adoitan
simplificar procesos históricos complexos ata convertelos en historias
moralmente binarias: vítimas e verdugos, defensa e agresión, civilización e
barbarie. O caso de Israel constitúe un exemplo especialmente revelador desta
dinámica. O Estado foi concibido como resposta ao antisemitismo europeo e ao
trauma do Holocausto, unha aspiración lexítima de seguridade para o pobo xudeu.
Con todo, a súa materialización política implicou tamén a expulsión e
subordinación doutro pobo: Palestina.
A contradición entre a narrativa
moral e a realidade material é o que permite falar dunha “ficción real”: unha
entidade plenamente existente no dereito internacional, pero sustentada nun
relato que non encaixa coas consecuencias humanas que provoca. Nos últimos
anos, e especialmente tras a devastación masiva na Franxa de Gaza, esta
contradición fíxose máis evidente que nunca.
A construción dun Estado:
memoria, trauma e colonización
Comprender o conflito require
recoñecer que o proxecto sionista non xorde nun baleiro moral. A persecución
histórica do pobo xudeu en Europa culminou no xenocidio nazi, xerando unha
necesidade colectiva de seguridade que o mundo non soubo garantir. Porén, a
solución adoptada —a creación dun Estado nun territorio xa habitado por outra
poboación— introduciu unha lóxica colonial que marcou o desenvolvemento
posterior do conflito.
A fundación do Estado en 1948
estivo acompañada da Nakba, a expulsión de centos de miles de palestinos das
súas terras. Para a sociedade israelí, ese momento constitúe a independencia;
para os palestinos, unha catástrofe histórica que continúa ata hoxe en forma de
desprazamento, ocupación e negación de dereitos políticos plenos. Esta
dualidade de memorias non é só simbólica: condiciona toda a percepción
internacional do conflito.
A asimetría de poder: un
conflito que non é entre iguais
Un dos elementos centrais do
debate contemporáneo é a natureza profundamente asimétrica da relación entre
Israel e Palestina. Non se trata dun enfrontamento entre dous Estados con
capacidades comparables, senón dunha potencia militar tecnolóxica mente
avanzada fronte a unha poboación fragmentada territorialmente, sen soberanía
efectiva e sometida a control externo.
Na Cisxordania, a expansión de
asentamentos e o sistema de permisos e restricións de movemento crean unha
realidade que múltiples organizacións de dereitos humanos describen como
segregación institucionalizada. En Gaza, o bloqueo prolongado converteu o territorio
nun espazo con limitacións severas de acceso a recursos básicos, emprego e
mobilidade. Estas condicións estruturais son clave para comprender por que
moitos analistas falan de violencia sistémica máis alá dos episodios militares
concretos.
A guerra e o concepto de
xenocidio
O termo “xenocidio” é
extremadamente grave, tanto moral como xuridicamente. Segundo o dereito
internacional, implica a intención de destruír total ou parcialmente un grupo
nacional, étnico ou relixioso. O debate actual non se limita ao número de
vítimas —aínda que as cifras civís resultan arrepiantes— senón á combinación de
factores: bombardeos masivos en zonas densamente poboadas, destrución de
infraestruturas civís, desprazamentos forzados e restricións de acceso a
alimentos, auga e asistencia sanitaria.
Organismos internacionais e
expertos en dereito humanitario teñen advertido do risco de que certas accións
poidan encaixar nesta categoría xurídica. A propia ONU emitiu múltiples alertas
sobre a situación humanitaria, mentres que a Corte Internacional de Xustiza
aceptou examinar acusacións relacionadas con posibles violacións da Convención
sobre Xenocidio. Independentemente do resultado xurídico final, o feito de que
estas acusacións sexan consideradas plausibles xa indica a gravidade da
situación.
A retórica da autodefensa e os
seus límites
Israel argumenta que as súas
accións responden ao dereito lexítimo de autodefensa fronte a ataques de grupos
armados palestinos. Este principio está recoñecido polo dereito internacional.
Non obstante, tamén existen límites: proporcionalidade, distinción entre civís
e combatentes e protección de infraestruturas esenciais.
Cando o número de vítimas civís
aumenta de maneira masiva e sostida, a percepción internacional cambia. A
autodefensa deixa de ser vista como tal e comeza a interpretarse como castigo
colectivo ou uso desproporcionado da forza. Este cambio de percepción non é só
político; ten consecuencias diplomáticas, legais e morais que afectan á
lexitimidade global do Estado.
O paradoxo moral: vítimas que
poden converterse en opresores
Un dos aspectos máis complexos do
conflito é o paradoxo histórico: un Estado nacido da memoria dun xenocidio pode
ser acusado de cometer actos que lembran dinámicas de opresión estrutural. Este
feito xera unha tensión emocional profunda, especialmente en Europa, onde a
responsabilidade histórica polo Holocausto condiciona moitas posicións
políticas.
Recoñecer o sufrimento histórico
xudeu non debería impedir analizar criticamente as políticas actuais. A memoria
dunha persecución non outorga inmunidade moral permanente. Pola contra, podería
interpretarse que debería reforzar o compromiso cos dereitos humanos
universais.
A dimensión xeopolítica e os
intereses internacionais
O conflito non pode entenderse
sen considerar os intereses xeopolíticos. O apoio de potencias occidentais a
Israel, baseado en alianzas estratéxicas, tecnolóxicas e militares, contribúe a
manter o equilibrio actual de poder. Ao mesmo tempo, países doutros bloques
utilizan a causa palestina como instrumento político, ás veces máis retórico
que efectivo.
Esta instrumentalización
internacional dificulta solucións reais. O pobo palestino convértese nun
símbolo global, mentres a poboación israelí vive nunha percepción permanente de
ameaza. Ambas sociedades quedan atrapadas nun ciclo de medo e violencia que beneficia
a actores políticos extremos en ambos lados.
Consecuencias humanitarias:
unha xeración marcada pola guerra
Máis alá das discusións xurídicas
e políticas, o impacto humano é devastador. Xeracións enteiras de nenos crecen
en contextos de trauma, destrución e perda. A destrución de hospitais, escolas
e vivendas non só provoca mortes inmediatas, senón efectos a longo prazo:
pobreza crónica, enfermidades, des estruturación social e desesperanza.
A deshumanización do adversario é
un dos motores do conflito. Cando unha sociedade deixa de ver á outra como
composta por persoas con vidas, familias e aspiracións, a violencia resulta
máis fácil de xustificar. Recuperar esa humanidade compartida é unha condición
indispensable para calquera solución futura.
Cara a unha paz posible:
igualdade de dereitos como fundamento
Calquera solución duradeira
require abordar a raíz do problema: a desigualdade estrutural de dereitos e
poder. Xa sexa mediante dous Estados ou unha entidade política compartida, o
principio fundamental debería ser o mesmo: igualdade xurídica e política entre
todas as persoas que habitan o territorio.
Sen fin da ocupación, garantías
de seguridade para ambas poboacións e recoñecemento mutuo da dignidade
nacional, a violencia continuará reproducíndose. A paz non pode construírse
sobre dominación permanente.
A ficción e a realidade
A “ficción real” de Israel non
cuestiona a existencia do Estado, senón a narrativa moral que o presenta sempre
como actor defensivo nun contexto onde millóns de persoas viven sen dereitos
plenos. A realidade humanitaria actual obriga a reconsiderar esa narrativa e a
confrontar preguntas incómodas sobre responsabilidade, poder e xustiza.
Mentres a comunidade
internacional non avance cara a solucións baseadas en dereitos humanos
universais e non en alianzas estratéxicas, o conflito seguirá producindo
sufrimento masivo. E mentres iso ocorra, a distancia entre o relato fundacional
e a realidade continuará ampliándose, convertendo a paz nunha promesa sempre
adiada.
